بررسی تطبیقی روایت‌های دخمه‌سازی در شاهنامۀ فردوسی و گوردخمه‌های ماد و هخامنشی (با تاکید بر بازتاب‌های فرهنگی و آیینی)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی Released under (CC BY-NC 4.0) license I Open Access I

نویسندگان

1 گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه محقق اردبیلی، اردبیل، ایران.

2 گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

چکیده

شاهنامة فردوسی، نه تنها یک اثر حماسی است؛ بلکه آیینه‌ای تمام‌نما از بسیاری از ‌‌فرهنگ‌ها و آیین‌های جوامع باستانی ساکن در ایران به‌شمار می‌آید. آیین‌های مربوط به تدفین مردگان و مراسمات پیرامون آنها، یکی از گزارشاتی است که در شاهنامة فردوسی مشاهده می‌شود. دخمه‌سازی یکی از این آیین‌هاست که دارای آداب و فرهنگ خاص به خود بوده و در دوره‌ای از تاریخ تدفین مردگان وجود داشته است.
این پژوهش درصدد بررسی روایت شاهنامه از دخمه‌سازی برای شاهان و پهلوانان و آداب و رسوم اطراف آن و مقایسة آن با ویژگی‌های دخمه‌سازی و آداب آن در دوران ماد و هخامنشی است. دخمه‌سازی برای شاهان، یکی از بارزترین خصوصیات هنر و باستان‌شناسی دوران ماد و هخامنشی بوده است، برای برخی از ویژگی‌های معماری این دخمه‌ها، در شاهنامة فردوسی می‌توان مصادیقی را پیدا کرد. پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی-تفسیری در چارچوب باستان‌شناسی فرهنگی، داده‌های متنی شاهنامه با شواهد معماری و باستان‌شناختی گوردخمه‌های ماد و هخامنشی را واکاوی نموده است. ضرورت و اهمیت انجام چنین پژوهش‌هایی برای حوزه‌های مطالعاتی ادبیات، باستان‌شناسی و تاریخ فرهنگ و آداب ایرانیان، در این موضوع نهفته است که شاید با کمک این تحقیقات نشانه-هایی از شاهان ماد و هخامنشی و فرهنگ و آداب آنان را در شاهنامه پیدا نمود. نتیجه پژوهش به خوبی نشان می‌دهد که فردوسی برای دفن برخی شاهان و پهلوانان به گور دخمه‌هایی اشاره می‌کند که نمونۀ شبیه به آنها را می‌توان در دخمه‌های به جای مانده از دورة باستان‌ نیز مشاهده کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of the Narratives of Tomb Construction in Ferdowsi’s Shahnameh and the Median and Achaemenid Rock-Cut Tombs (With an Emphasis on Cultural and Ritualistic Reflections)

نویسندگان [English]

  • Mansour Alizadeh Bigdiloo 1
  • Ghasem Mehravar Giglou 2
1 Department of Persian Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, Mohaghegh Ardabili University, Ardabil, Iran.
2 Department of Persian Language and Literature, Farhangian University, Tehran, Iran
چکیده [English]

Ferdowsi’s Shahnameh is not merely an epic work; it serves as a comprehensive mirror reflecting the diverse cultures and rituals of ancient Iranian societies. The rites related to the burial of the dead, particularly the construction of rock-cut tombs (dokhme), form a significant part of these documented customs, existing during a specific historical period.

This research aims to investigate the Shahnameh’s narrative on dokhme-building for kings and heroes and compare it with the characteristics and rituals evident in Median and Achaemenid rock-cut tombs. The construction of such tombs for royalty was a hallmark of Median and Achaemenid art and archaeology, and corresponding architectural features can be traced within the Shahnameh. Employing a comparative-interpretive approach within cultural archaeology, this study analyzes the Shahnameh’s textual data against the architectural and archaeological evidence of Median and Achaemenid gordakhmeh. The significance of this research lies in its potential to uncover traces of Median and Achaemenid kings, culture, and rituals embedded within Ferdowsi’s epic. The findings confirm that the Shahnameh refers to burials in rock-cut tombs for certain figures, structures for which parallels can be observed in surviving ancient tombs."

کلیدواژه‌ها [English]

  • Keywords: Shahnameh
  • Ferdowsi
  • Medes
  • Achaemenids
  • crypt
  • culture

مراجع

  1.  

    1. اسدی، حسن.(۱۳۹۸). «بازنگری در انتساب گوردخمه‌های استان کرمانشاه.» فصلنامه باستان‌پژوهی ایران، ۱۷: ۲۳–۴۷.
    2. ایوانچیک، اسکولد.(1399). «سکاها»، ترجمة محمدمهران خلیفه هادی، فصلنامة جندی شاپور، سال ششم، ش22، صص 121-59.
    3. بصیر طریقت طلب، حسین و همکاران.(1404). «بازنمایی اشکانیان در شاهنامة فردوسی»، تاریخ فرهنگ ایران، دورة 2، ش2، صص 41-62.
    4. پورخالقی چترودی، مهدخت و حق­پرست، لیلا.(1389). «بررسی تطبیقی آیین­های سوگ در شاهنامه و بازمانده­های تاریخی- مذهبی سوگواری در ایران باستان»، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی کرمان، ش 27، صص 1-27.
    5. ثروتیان، بهروز.(1350). بررسی فرّ در شاهنامة فردوسی، تبریز: دانشگاه تبریز.
    6. حاتم، غلامعلی.(1381). «گور دخمه­ها در دوران ماد»، فصلنامة هنر، ش 52، صص106-118.
    7. حسینی، سجاد.(1403). «آیین‌های سوگواری دورۀ صفوی؛ مطالعۀ تطبیقی متن و تصویر»، تاریخ فرهنگ ایران دانشگاه تبریز، دورة 1، ش1، صص 83-95.
    8. راشد محصل، محمدرضا و همکاران.(1391). «تجلّی کوه در ایران باستان و نگاهی به جلوه­های آن در ادب فارسی»، مجلة مطالعات ایرانی، سال یازدهم، ش21 ، صص 119-146.
    9. زاوش، محمد.(1375).کانی‌شناسی در ایران قدیم.ج 1 و2.  تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    10. ساندارز، ن.ک.(1388).حماسه گیل گمش. ترجمۀ محمداسماعیل فلزی. تهران: هیرمند.
    11. سرفراز، علی اکبر، فیروزمندی، بهمن.(1373). مجموعه دروس باستان­شناسی و هنر دوران تاریخی (ماد، هخامنشی، اشکانی و ساسانی)، تهران: جهاد دانشگاهی واحد هنر.
    12. عبدلی، کامیار.(1373). «وارسی دورة ماد»، مجلة باستان شناسی و تاریخ، سال هشتم، شمارة دوم، صص 19-35.
    13. فتوحی، محمود و علی­اصغرمحمدخانی.(1385). شوریده­یی در غزنه، تهران: سخن.
    14. فردوسی، ابوالقاسم.(1373). شاهنامه، دورة 8 جلدی، به کوشش جلال خالقی مطلق، زیر نظر احسان یارشاطر، کالیفرنیا: بنیاد میراث ایران.
    15. قدیانی،عباس. (1387). «تدفین مردگان در ایران»، تهران: آرون.
    16. قرائی­مقدم، امان­اله.(1378). «معماری صخره­ای»، هنرنامه، ش 4، صص 108-123.
    17. کالیکان، ولیام.(1385). باستان شناسی و تاریخ هنر در دوران مادی­ها و پارسی­ها، ترجمة گودرز اسعد بختیار، تهران: پازینه.
    18. گیرشمن، رومن.(1371). هنر ایران در دوره ماد و هخامنشی، ترجمه عیسی بهنام، تهران: علمی و فرهنگی.
    19. لطفی، زینب.(1402). «بررسی آثارمعماری سنگی(صخره­ای)، مطالعه موردی: گور دخمه­های دوران ماد»، مطالعات ایلام شناسی، سال هفتم، ش 28، صص 1-22.
    20. مصفّا، مظاهر و پیامنی، بهناز.(1387). «بررسی آئین دخمه و سوگ با تکیه بر ساختار فرهنگی جامعه در شاهنامه فردوسی»، مجلة دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، ش187، دورة 59، صص 37-54.
    21. ملک‌زاده، مهرداد.(۱۳۹۷). «بازنگری در گوردخمه‌های منسوب به ماد در غرب ایران.» نشریه باستان‌شناسی ایران باستان، ۸: ۹۹–۱۱۸.
    22. منصوریان، حسین و همکاران.(1390). «آیین تدفین و سوگواری در شاهنامه»، مجلة زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد فسا، سال دوم، ش4، صص 119-134.
    23. واندنبرگ، لویی.(1390). باستان شناسی ایران باستان، ترجمه عیسی بهنام، تهران: دانشگاه تهران.
    24. ولی زاده، امیر و همکار.(1399). «آیین دخمه­سپاری و وجه تمایز آن با دخمه­گذاری زرتشتیان با تکیه بر توصیفات شاهنامه و مدارک باستان شناسی»، مطالعات تاریخ فرهنگی، سال یازدهم، ش چهل و چهار، صص 149-184.
    25. یاوری، معصومه و همکاران.(1390). «مقایسة تطبیقی میزان تاثیر فرهنگ و اقلیم بر روی معماری آرامگاه­های مادها و هخامنشیان»، سومین کنفرانس بین المللی پژوهش­های نوین در عمران، معماری و شهرسازی، صص1-16.
    26. Calmeyer, Peter. (1982). “Felsgräber und Achämeniden: Untersuchungen zur archäologischen und kunsthistorischen Einordnung.” Archäologische Mitteilungen aus Iran, 12: 1–40.
    27. Root, Margaret Cool. (1979). The King and Kingship in Achaemenid Art: Essays on the Creation of an Iconography of Empire. Leiden: Brill.
    28. Rupp, M. (2007). Median Rock Tombs and Their Contexts.
    29. Rollinger, Robert. (2010). “The Median ‘Empire’, the End of Urartu and Cyrus the Great’s Campaign in 547C.” In Proceedings of the First International Symposium on Iranian Archaeology, Tehran.
    30. Muscarella, O, W. (1987). “Median art and Medizing scholarship”, Metropolitan Museum of art, The university of Chcago.

    آوانگاری منابع

    1. Asadī, Ḥ. (1398). Bāznegari dar entesāb-e gūr dokhmeh-hā-ye ostān-e Kermānshāh. Faslnāmeh-ye Bāstān-Pazhūheshī-ye Īrān, 17, 23–47.
    2. Ivanchik, S. (1399). Skāhā (M. Mehrān Khalifeh Hādi, Trans.). Faslnāmeh-ye Jandī Shāpūr, 6(22), 121–159.
    3. Basīr, Ṭ., H. et al. (1404). Bāznamāyī-ye Ashkānīān dar Shāhnāmeh-ye Ferdowsī. Majalleh-ye Tārīkh-e Farhang-e Īrān, Doreh 2(2), 41–62.
    4. Pour-Khāleqi Chatrūdī, M., & Haqparast, L. (1389). Barrasi-ye tatbīqī-ye āyinhā-ye sūg dar Shāhnāmeh va bāzmānde-hā-ye tārīkhi-mazhabi-ye sūgvarī dar Īrān-e bāstān. Majalleh-ye Dāneshkadeh-ye Adabiyāt va Olūm-e Ensānī-ye Kermān, 27, 1–27.
    5. Sarvātīān, B. (1350). Barrasi-ye Farr dar Shāhnāmeh-ye Ferdowsī. Tabriz: University of Tabriz.
    6. Ḥātem, G. (1381). Gūr dokhmeh-hā dar doreh-ye Mād. Faslnāmeh-ye Honar, 52, 106–118.
    7. Ḥosaynī, S. (1403). Āyinhā-ye sūgvarī-ye doreh-ye Safavī: Motāle‘eh-ye tatbīqī-ye matn va tasvīr. Majalleh-ye Tārīkh-e Farhang-e Īrān, Doreh 1(1), 83–95.
    8. Rāshid Moḥassel, M. R., et al. (1391). Tajallī-ye kūh dar Īrān-e bāstān va negāhī be jolveh-hā-ye ān dar adab-e Fārsī. Majalleh-ye Motāle‘āt-e Īrānī, 11(21), 119–146.
    9. Zāvosh, M. (1375). Kānī-shenāsī dar Īrān-e qadīm (Vols. 1–2). Tehran: Pazhūheshgāh-e Olūm-e Ensānī va Motāle‘āt-e Farhangī.
    10. Sandārz, N. K. (1388). Hamaseh-ye Gilgāmash (M. E. Felzī, Trans.). Tehran: Hirmand.
    11. Sarfarāz, A. A., & Fīrūzmandī, B. (1373). Majmū‘eh-ye doroos-e bāstān-shenāsī va honar-e doreh-hā-ye tārīkhi (Mād, Hakhāmeneshī, Ashkānī va Sāsānī). Tehran: Jahād-e Dāneshgāhī, Vahed-e Honar.
    12. Abdolī, K. (1373). Vārsī-ye doreh-ye Mād. Majalleh-ye Bāstān-Shenāsī va Tārīkh, 8(2), 19–35.
    13. Fotūhī, M. & A. M. Khānī. (1385). Shūrīdeh-ye Hī dar Ghazneh. Tehran: Sokhan.
    14. Ferdowsī, A. (1373). Shāhnāmeh (J. Khāleqi Motlaq, Ed.; E. Yārshāter, Supervis.). California: Bonyād-e Mīrās-e Īrān.
    15. Qadyānī, ‘A. (1387). Tadfīn-e mardegān dar Īrān. Tehran: Ārūn.
    16. Qarā’ī-Moqaddam, E. (1378). Me‘mārī-ye sakhreh-ī. Honarnāmeh, 4, 108–123.
    17. Kālikān, W. (1385). Bāstān-Shenāsī va Tārīkh-e Honar dar doreh-ye Mādīhā va Pārsīhā (G. As‘ad Bakhtiyār, Trans.). Tehran: Pāzīneh.
    18. Gīreshmen, R. (1371). Honar-e Īrān dar doreh-ye Mād va Hakhāmeneshī (Ī. Behnām, Trans.). Tehran: ‘Elmi va Farhangī.
    19. Lotfī, Z. (1402). Barrasi-ye āsār-e me‘mārī-ye sakhreh-ī: Motāle‘eh-ye moredī gūr dokhmeh-hā-ye doreh-ye Mād. Motāle‘āt-e Īlām-Shenāsī, 7(28), 1–22.
    20. Mofassā, M., & Payāmnī, B. (1387). Barrasi-ye āyīn-e dokhmeh va sūg ba takīye bar sakhṭar-e farhangī-ye jām‘e dar Shāhnāmeh-ye Ferdowsī. Majalleh-ye Dāneshkadeh-ye Adabiyāt va Olūm-e Ensānī, University of Tehran, 187(59), 37–54.
    21. Malekzādeh, M. (1397). Bāznegari dar gūr dokhmeh-hā-ye mansūb be Mād dar gharb-e Īrān. Nashriyeh-ye Bāstān-Shenāsī-ye Īrān-e Bāstān, 8, 99–118.
    22. Mansourīān, Ḥ., et al. (1390). Āyīn-e tadfīn va sūgvarī dar Shāhnāmeh. Majalleh-ye Zabān va Adab-e Fārsī, Islamic Azad University, Fasa, 2(4), 119–134.
    23. Vandenberg, L. (1390). Bāstān-Shenāsī-ye Īrān-e Bāstān (Ī. Behnām, Trans.). Tehran: University of Tehran.
    24. Valīzādeh, A., et al. (1399). Āyīn-e dokhmeh-sepārī va vajh-e tamāyoz ān bā dokhmeh-gozārī-ye Zartoshtīān ba takīye bar toṣīfāt-e Shāhnāmeh va madārek-e bāstān-Shenāsī. Motāle‘āt-e Tārīkh-e Farhangī, 11(44), 149–184.
    25. Yāvarī, M., et al. (1390). Moqāyesat-e tatbīqī-ye mīzān-e ta’sīr-e farhang va eqlym bar rūy-e me‘mārī-ye ārāmgāh-hā-ye Mād-hā va Hakhāmeneshīān. 3rd International Conference on Modern Research in Civil Engineering, Architecture & Urban Planning, 1–16.
    26. Calmeyer, P. (1982). Felsgräber und Achämeniden: Untersuchungen zur archäologischen und kunsthistorischen Einordnung. Archäologische Mitteilungen aus Iran, 12, 1–40.
    27. Root, M. C. (1979). The King and Kingship in Achaemenid Art: Essays on the Creation of an Iconography of Empire. Leiden: Brill.
    28. Rupp, M. (2007). Median Rock Tombs and Their Contexts.
    29. Rollinger, R. (2010). The Median ‘Empire’, the End of Urartu and Cyrus the Great’s Campaign in 547 B.C. In Proceedings of the First International Symposium on Iranian Archaeology, Tehran.
    30. Muscarella, O. W. (1987). Median art and Medizing scholarship. Metropolitan Museum of Art, University of Chicago.
تاریخ فرهنگ ایران
دوره 2، شماره 2
پاییز و زمستان
مهر 1404
صفحه 225-244

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 26 شهریور 1404
  • تاریخ بازنگری: 08 آذر 1404
  • تاریخ پذیرش: 09 آذر 1404
  • تاریخ انتشار: 01 مهر 1404

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار