عملکرد علمی و آموزشی حکومت آل بویه و تاثیر آن بر گسترش علم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی Released under (CC BY-NC 4.0) license I Open Access I

نویسندگان

1 استادیار گروه ایرانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

2 دانشیار گروه ایرانشناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه میبد، میبد، ایران.

چکیده

به‌دنبال ظهور اسلام، مسلمانان گذشته از آنکه بنا به ضرورت، شاخه‌های مختلف علوم را به وجود آوردند، در کنار بهره‌گیری از مساجد به مرور مراکز علمی و آموزشی دیگری نظیر دارالعلم ها، مدارس و غیره را هم تاسیس کردند. کوشش برای فهم مسائل مربوط به دین، تاکید اسلام بر فراگیری و تولید علم، تعامل تمدن‌های مختلف که نهضت ترجمه از نمادهای بارز آن تواند باشد ، بستر مناسبی را برای رشد و توسعه‌ی فرهنگ و دانش را در سرتاسر جهان فراهم‌ ساختند. در این زمینه نقش حکومتگران در رشد و توسعه علمی حائز اهمیت است به نظرمی رسد اوج یافتن جنبش علمی مقارن حکومت شیعی آل بویه، نقش مهم این حکومت را در تقویت روند مذکور که مسئله اصلی این پژوهش هم به‌ حساب می‌آید را به شکلی بارز برجسته می‌سازد. بر این اساس، پژوهش با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه ای کوشیده است که به بررسی کارکردهای مختلف آل بویه در زمینه علمی و نیز سیاست های علمی آنها و اثرات اقداماتشان را بر رشد و شکوفایی علمی دنیای اسلام نشان دهد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

The scientific and educational performance of the Buyid government and its impact on the spread of science

نویسندگان [English]

  • Arman Forouhi 1
  • Mansour Tarafdari 2
1 Assistant Professor, Department of Iranology, Faculty of Humanities, University of Meybod, Meybod, Iran.
2 Associate Professor, Department of Iranology, Faculty of Humanities, University of Meybod, Meybod, Iran.
چکیده [English]

Following the advent of Islam, Muslims, in addition to creating various branches of science out of necessity, gradually established other scientific and educational centers such as Dar al-Ilm, madrasas, etc., in addition to utilizing mosques. The effort to understand issues related to religion, Islam's emphasis on learning and producing science, and the interaction of different civilizations, of which the translation movement is one of its prominent symbols, provided a suitable platform for the growth and development of culture and knowledge throughout the world. In this context, the role of rulers in scientific growth and development is important. It seems that the peak of the scientific movement during the Shiite Buyid rule clearly highlights the important role of this government in strengthening the aforementioned trend, which is also considered the main issue of this research. Accordingly, the research, with a descriptive-analytical approach and relying on library resources, has attempted to examine the various functions of the Buyids in the scientific field, as well as their scientific policies and the effects of their actions on the scientific growth and prosperity of the Islamic world.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Al-Bouyeh
  • science
  • scientific policies
  • scientific centers
  • educational centers
  • the spread of science

Publisher: University of Tabriz       Copyright © The Authors   

   

 

This is an open access article distributed under the following Creative Commons license: Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)

مراجع

  1.  

    1. آمینه، حمیدرضا و سپهری، محمد (1397)، «نقش نهادهای آموزشی فارس در گسترش علوم اسلامی در دوره آل بویه»، پژوهشنامة قرآن و حدیث ، ش 22.
    2. ابن اثیر، عزالدین علی (۱۳۷۱)، کامل تاریخ بزرگ اسلام و ایران، ج 8 و 7، ترجمه ابوالقاسم حالت و عباس خلیلی، تهران: موسسه مطبوعاتی علمی.
    3. ابن بلخی (۱۳۶۳)، فارسنامه، به اهتمام گای لسترنج ونیکلسون، تهران: دنیای کتاب.
    4. اﺑﻦ ﺟﻮزی، عبدالرحمن بن علی (۱۳۵۹ ق)، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج ۷، ﺣﻴﺪرآﺑﺎد: ﺑﻲنا.
    5. ابن خلکان، شمس‌الدین احمد (۱۹۶۸ م)، وفیات الاعیان وانباء ابناء الزمان، ج ۱، ۲، ۳ و ۵، تحقیق احسان عباس، بیروت: دارصادر.
    6.  ابن عباد، صاحب (۱۹۳۴ م)، دیوان صاحب بن عباد، تحقیق شیخ محمد حسن آل یاسین، بیروت و بغداد: دارالقلم، مکتب النهضه.
    7. ابن مسکویه رازی، ابوعلی (1376)، تجارب المم، ج 5، ترجمه علینقی منزوی، تهران: انتشارات توس.
    8. ابن ندیم (بی تا)، الفهرست، تحقیق رضا تجدد، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    9. اشپولر، برتولد (۱۳۵۴)، جهان اسلام: دوران خلافت، ترجمه قمر آریان، تهران: امیرکبیر
    10. اﻳﻤﺎﻧﻲﻓﺮ، ﻣﺤﻤﺪ (۱۳۸۹)، ﺗﺎرﻳﺦ ﺗﺤﻮﻻت ﺳﻴﺎﺳﻲ، اﺟﺘﻤﺎﻋﻲ، اﻗﺘﺼـﺎدی و ﻓﺮﻫﻨﮕـﻲ در دوره آلﺑﻮﻳـﻪ، شیراز: مولف.
    11. بارانی، محمدرضا و دهقانی، محمد (۱۳۹۳)، «بررسی تطبیقی رواداری مذهبی آل بویه و سلاجقه در امور علمی و فرهنگی»، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، س 5، ش ۱۶.
    12. برقی، محمد اسماعیل (۱۳۸۵)، عصر طلایی اسلام، لاهیجان: ندای سبز شمال.
    13. بهمنیار، احمد (۱۳۸۳) صاحب بن عباد، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    14. ثعالبی (۱۴۰۳ ق)، یتیمه الدهر فی محاسن اهل العصر، ج ۲ و ۳، تحقیق مفید محمد قمیحه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
    15. جعفریان، رسول (۱۳۸۷)، ازطلوع طاهریان تا غروب خوارزمشاهیان، تهران: کانون انتشارات اندیشه جوان.
    16. حموی بغدادی، یاقوت (۱۳۸۳)، معجم البلدان، ترجمه علینقی منزوی، تهران: سازمان میراث فرهنگی کشور.
    17. حموی، یاقوت (۱۹۹۳ م)، معجم‌الادبا ارشاد الاریب الی معرفه الادیب، ج 2، احسان عباس، بیروت؛ دارالغرب الاسلامی.
    18. سبحانی، جعفر (۱۳۸۷)، فروغ ابدیت، قم: بوستان کتاب.
    19. سجادی، سید ضیاءالدین (۱۳۶۶)، رساله شرح احوال و آثار ابن عمید تهران: پاژنگ.
    20. سلطانزاده، حسین (۱۳۴۶)، تاریخ مدارس ایران، تهران: آگاه.
    21. صدیق، عیسی (۱۳۵۲)، تاریخ فرهنگ ایران، تهران: شرکت سهامی طبع کتاب.
    22. غزالی، محمد (1382)، تهافت الفلاسفه، ترجمه علی‌اصغر حلبی، تهران: جامی.
    23. غلامی فیروزجایی، علی و پرویش، محسن (۱۳۹۳) «وضعیت اقتصادی اصفهان در دوران آل بویه»، پژوهشنامه تاریخ اجتماعی و اقتصادی، س 3، ش 2.
    24. ﻏﻨﻴﻤﻪ، ﻋﺒﺪاﻟﺮﺣﻴﻢ (۱۳۷۲)، ﺗﺎرﻳﺦ داﻧﺸﮕﺎهﻫﺎی ﺑﺰرگ اﺳﻼﻣﻲ، ﺗﺮﺟﻤﺔ ﻧﻮراﷲ ﻛﺴﺎﻳﻲ، ﺗﻬﺮان: داﻧﺸﮕﺎه ﺗﻬﺮان
    25. فدایی عراقی، غلامرضا (۱۳۸۳)، حیات علمی در عهد آل‌بویه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
    26. فقیهی، علی اصغر (۱۳۷۸)، تاریخ آل بویه، تهران: انتشارات سمت.
    27. قمی، حسن (۱۳۶۱)، تاریخ قم، ترجمه حسن بن علی بن حسن عبدالملک قمی، تحقیق سید جلال‌الدین تهرانی، تهران: توس.
    28. کبیر، مفیزالله (۱۳۸۱)، آل‌بویه در بغداد، ترجمه مهدی افشار، تهران: انتشارات رفعت.
    29. گراوند، مجتبی و سوری، ایرج (1396)، «واکاوی پیامدهای حکومت آل بویه عراق بر ساختار سیاسی»، فصلنامه تاریخ اسلام، س 7، ش 18.
    30. گلشنی، مهدی (1390)، از علم سکولار تا علم دینی، تهران: انتشارات پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    31. لاپیدوس، ایراماروین (1376)، تاریخ جوامع اسلامی از آغازتا قرن هیجدهم، ج 1، ترجمه محمود رمضان زاده، مشهد: آستانه قدس رضوی.
    32. متز، آدام (۱۳۷۷)، تمدن اسلام قرن چهارم هجری یا رنسانس اسلامی، ترجمه علیرضا ذکاوتی قراگزلو، ج ۲، تهران: امیرکبیر.
    33. مجمل التواریخ و القصص، تصحیح ملک الشعرای بهار، تهران: کلاله خاور، 1318.
    34. محمدی، ذکرالله، پرویش، محسن (۱۳۹۲). «دارالعلم های آل بویه و نقش آنان در رشد و شکوفائی علم و دانش»، تاریخ نامه ایران بعد از اسلام، س 4، ش ۷.
    35. محمدی صیفار، مهدی و همایون، محمدهادی (۱۳۹۵)، «بررسی سیاست های فرهنگی آل بویه در برخورد با تنوع فرهنگی وارئه الگوی آن»، فصلنامه معرفت فرهنگی اجتماعی، س 7، ش ۲۸.
    36. مفتخری، حسین و دیگران (1391)، «مدارای دینی و مذهبی در عصر آل­بویه»، فصلنامه تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، ش 6.
    37. ﻣﻮﺳﻮی ﺧﺮﺳﺎن، ﺣﺴﻦ (۱۳۷۷)، ﻓﻘﻴﻪ ری، ﺗﺮﺟﻤﻪ و ﺗﻌﻠﻴﻖ ﻋﻠﻴﺮﺿﺎ ﻣﻴﺮزا ﻣﺤﻤﺪ، ﺗﻬﺮان: اﻃﻼﻋﺎت،
    38. موسوی، حسن (۱۳۸۱)، زندگی سیاسی و فرهنگی شیعیان بغداد، قم: بوستان کتاب.
    39. مهدوی، مصلح الدین (۱۳۸۷)، مزارات اصفهان، تصحیح و اضافات اصغر منتظر القائم، تهران: انتشارات دانشگاه اصفهان.
    40. میرخواند، محمد بن خاوند (۱۳۸۰)، تاریخ روضه الصفا فی سیره الانبیاء و الملوک و الخلفا، تصحیح جمشید کیان فر، ج ۴، تهران؛ انتشارات اساطیر.
    41. میرزایی، زهرا (1392)، «عوامل مؤثر در پیشرفت اجتماعی، فرهنگی و علمی شیعیان ری در دوره آل بویه«، فصلنامه مطالعات تاریخ فرهنگی، س 4، ش 16.
    42. نظام­الملک، حسن بن علی (1372)، سیر الملوک (سیاستنامه)، به اهتمام هیوبرت دارک، چ 3، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.

     

    آوانگاری منابع

    1. Āmineh, Hamid-Rezā va Sepehrī, Mohammad (1397), “Naqsh-e Nahādhā-ye Āmozeshi-ye Fārs dar Gostarsh-e ‘Olūm-e Eslāmī dar Dowre-ye Āl-e Buyyeh,” Pazhoheshnāmeh-ye Qur’ān va Ḥadīs, Sh. 22.
    2. Ibn Athīr, ‘Izz al-Dīn ‘Alī (1371), Kāmil Tārīkh-e Bozorg-e Eslām va Irān, J. 8 va 7, Tarjome-ye Abū al-Qāsem Ḥālat va ‘Abbās Khalīlī, Tehrān: Mo’assese-ye Matbū‘āt-e ‘Elmi.
    3. Ibn Balkhī (1363), Fārsnāmeh, be Ehtemām-e Gāy Listeranj va Nīkelson, Tehrān: Donyā-ye Ketāb.
    4. Ibn Jūzī, ‘Abdol-Rahman b. ‘Alī (1359 Q), al-Muntazam fī Tārīkh al-Mulūk wa al-Umam, J. 7, Ḥaidarābād: Bīnā.
    5. Ibn Khalkān, Shams al-Dīn Aḥmad (1968), Wafayāt al-A‘yān wa Anbā’ Abnā’ al-Zamān, J. 1, 2, 3 va 5, Taḥqīq-e Eḥsān ‘Abbās, Bīrūt: Dār Ṣādir.
    6. Ibn ‘Abd, Ṣāḥeb (1934), Dīvān-e Ṣāḥeb b. ‘Abd, Taḥqīq-e Shaykh Mohammad Ḥasan Āl-Yāsīn, Bīrūt va Baghdād: Dār al-Qalam, Maktab al-Nahḍah.
    7. Ibn Miskawayh Rāzī, Abū ‘Alī (1376), Tajārib al-Umam, J. 5, Tarjome-ye ‘Alī Naqī Manzavī, Tehrān: Enteshārāt-e Tūs.
    8. Ibn Nādīm (bi ta), al-Fihrist, Taḥqīq-e Rezā Tajaddod, Tehrān: Enteshārāt-e Dāneshgāh-e Tehrān.
    9. Ashpūler, Bertold (1354), Jahān-e Eslām: Dowrān-e Khalīfate, Tarjome-ye Qamar Āryān, Tehrān: Amīrkebīr.
    10. Imānīfar, Mohammad (1389), Tārīkh-e Tahavvolāt-e Sīyāsī, Ejtemā‘ī, Eqtesādī va Farhangī dar Dowre-ye Āl-e Buyyeh, Shirāz: Moallef.
    11. Bārānī, Mohammad-Rezā va Dehqānī, Mohammad (1393), “Barrasi-ye Tatbīqī-ye Rāvādārī-ye Mazhabī-ye Āl-e Buyyeh va Salājeghe dar Omūr-e ‘Elmi va Farhangī,” Faslname-ye Tārīkh Farhang va Tamaddon-e Eslāmī, S. 5, Sh. 16.
    12. Barqī, Mohammad Esmā‘īl (1385), ‘Asr-e Talā’ī-ye Eslām, Lāhījān: Nadā-ye Sabz-e Shomāl.
    13. Bahmnyār, Aḥmad (1383), Ṣāḥeb b. ‘Abd, Tehrān: Enteshārāt-e Dāneshgāh-e Tehrān.
    14. Tha‘ālibī (1403 Q), Yatīmeh al-Dahr fī Maḥāsen-e Ahl al-‘Asr, J. 2 va 3, Taḥqīq-e Mufīd Mohammad Qomīhe, Bīrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmīyeh.
    15. Ja‘farīān, Rasūl (1387), Az Tolū‘-e Tāhērīān tā Ghorūb-e Khwārazmshāhīān, Tehrān: Kānon Enteshārāt-e Andīsheh Javān.
    16. Ḥamawī Baghdādī, Yāqūt (1383), Ma‘jam al-Buldān, Tarjome-ye ‘Alī Naqī Manzavī, Tehrān: Sāzmān-e Mīrās-e Farhangī-ye Keshvar.
    17. Ḥamawī, Yāqūt (1993), Ma‘jam al-Adabā’ Irshād al-Ārib ilā Ma‘rifat al-Ādib, J. 2, Eḥsān ‘Abbās, Bīrūt; Dār al-Gharb al-Islāmī.
    18. Sobhānī, Ja‘far (1387), Forūgh-e Abadīyat, Qom: Būstān-e Ketāb.
    19. Sajādī, Sayyed Ẓiyā’ al-Dīn (1366), Resāleh Sharḥ-e Aḥvāl va Āsār-e Ibn ‘Amīd, Tehrān: Pāzhang.
    20. Solṭānzādeh, Ḥoseyn (1346), Tārīkh-e Madāres-e Irān, Tehrān: Āgāh.
    21. Ṣadīq, ‘Īsā (1352), Tārīkh-e Farhang-e Irān, Tehrān: Sherkat-e Sahāmī-ye Ṭab‘-e Ketāb.
    22. Ghazālī, Mohammad (1382), Tahāfut al-Falāsafeh, Tarjome-ye ‘Alī Asghar Ḥalabī, Tehrān: Jāmī.
    23. Gholāmī Fīrouzjā’ī, ‘Alī va Parvīsh, Moḥsen (1393), “Vaz‘iyat-e Eqtesādī-ye Esfahān dar Dowre-ye Āl-e Buyyeh,” Pazhoheshnāmeh-ye Tārīkh-e Ejtemā‘ī va Eqtesādī, S. 3, Sh. 2.
    24. Ghanīmeh, ‘Abdol-Raḥīm (1372), Tārīkh-e Dāneshgāhhā-ye Bozorg-e Eslāmī, Tarjome-ye Norallāh Kasāyī, Tehrān: Dāneshgāh-e Tehrān.
    25. Fadā’ī ‘Irāqī, Gholām-Rezā (1383), Ḥayāt-e ‘Elmi dar ‘Ahd-e Āl-e Buyyeh, Tehrān: Enteshārāt-e Dāneshgāh-e Tehrān.
    26. Faqīhī, ‘Alī Asghar (1378), Tārīkh-e Āl-e Buyyeh, Tehrān: Enteshārāt-e SAMT.
    27. Qomī, Ḥasan (1361), Tārīkh-e Qom, Tarjome-ye Ḥasan b. ‘Alī b. Ḥasan ‘Abdol-Malek Qomī, Taḥqīq-e Sayyed Jalāl al-Dīn Tehrānī, Tehrān: Tūs.
    28. Kabīr, Mofīzollāh (1381), Āl-e Buyyeh dar Baghdād, Tarjome-ye Mahdī Afshār, Tehrān: Enteshārāt-e Ref‘at.
    29. Gerāvand, Mojtaba va Sūrī, Īraj (1396), “Vākā-vī-ye Payāmadhā-ye Hokūmat-e Āl-e Buyyeh-ye ‘Irāq bar Sākhtār-e Sīyāsī,” Faslname-ye Tārīkh-e Eslām, S. 7, Sh. 18.
    30. Golshanī, Mahdī (1390), Az ‘Elm-e Sekolār tā ‘Elm-e Dīnī, Tehrān: Enteshārāt-e Pazhoheshgāh-e ‘Olūm-e Ensānī va Motāle‘āt-e Farhangī.
    31. Lāpidūs, Īrāmārvin (1376), Tārīkh-e Javāme‘-e Eslāmī az Āghāz tā Qarn-e Hijjduh, J. 1, Tarjome-ye Mahmoud Ramazānzādeh, Mashhad: Āstāneh-ye Qods-e Razavī.
    32. Metz, Ādām (1377), Tamaddon-e Eslām, Qarn-e Chahārom-e Hijrī yā Renasāns-e Eslāmī, Tarjome-ye ‘Alī-Rezā Zekāvātī Qarāqazlū, J. 2, Tehrān: Amīrkebīr.
    33. Mojmal al-Tawārīkh va al-Qasas, Taḥqīq-e Malek al-Sho‘arā-ye Bahār, Tehrān: Kelāleh Khāvar, 1318.
    34. Mohammadi, Zekrallāh, Parvīsh, Moḥsen (1392), “Dār al-‘Elm-hā-ye Āl-e Buyyeh va Naqsh-e Ānhā dar Roshd va Shokufā’ī-ye ‘Elm va Dānesh,” Tārīkhnāmeh-ye Irān Ba‘d az Eslām, S. 4, Sh. 7.
    35. Mohammadi Sīfār, Mahdī va Homāyūn, Mohammad-Hādī (1395), “Barrasī-ye Sīyāsat-hā-ye Farhangī-ye Āl-e Buyyeh dar Barkhord bā Tanavvo‘-e Farhangī va Arā’e-ye Algū-ye Ān,” Faslname-ye Ma‘refat-e Farhangī-ye Ejtemā‘ī, S. 7, Sh. 28.
    36. Moftakharī, Ḥoseyn va Dīgarān (1391), “Modārā-ye Dīnī va Mazhabī dar ‘Asr-e Āl-e Buyyeh,” Faslname-ye Tārīkh-e Farhang va Tamaddon-e Eslāmī, Sh. 6.
    37. Mūsavī Khorasān, Ḥasan (1377), Faqīh-e Ray, Tarjome va Ta‘līq-e ‘Alī-Rezā Mīrzā Mohammad, Tehrān: Eṭlā‘āt.
    38. Mūsavī, Hasan (1381), Zendegī Sīyāsī va Farhangī-ye Shī‘eyān-e Baghdād, Qom: Būstān-e Ketāb.
    39. Mahdavī, Muṣliḥ al-Dīn (1387), Mazārāt-e Esfahān, Taḥqīq va Iḍāfāt-e Asghar Montazer al-Qā’em, Tehrān: Enteshārāt-e Dāneshgāh-e Esfahān.
    40. Mīr-Khānd, Mohammad b. Khāwand (1380), Tārīkh-e Rawḍat al-Ṣafā fī Sīrat al-Anbiyā’ va al-Mulūk wa al-Khulafā’, Taḥqīq-e Jamshīd Kīānfar, J. 4, Tehrān: Enteshārāt-e Asātīr.
    41. Mīrzā’ī, Zahra (1392), “‘Avāmel-e Mo’asser dar Pīshraft-e Ejtemā‘ī, Farhangī va ‘Elmī-ye Shī‘eyān-e Ray dar Dowre-ye Āl-e Buyyeh,” Faslname-ye Motāle‘āt-e Tārīkh-e Farhangī, S. 4, Sh. 16.
    42. Nezām al-Molk, Hasan b. ‘Alī (1372), Sīr al-Mulūk (Sīyāsatnāmeh), be Ehtemām-e Hubert Dark, Ch. 3, Tehrān: Enteshārāt-e ‘Elmi va Farhangī.
تاریخ فرهنگ ایران
دوره 1، شماره 2
پاییز و زمستان
مهر 1403
صفحه 114-129

فایل ها

سابقه مقاله

  • تاریخ دریافت: 24 دی 1403
  • تاریخ بازنگری: 15 بهمن 1403
  • تاریخ پذیرش: 17 بهمن 1403
  • تاریخ انتشار: 01 مهر 1403

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار