جریان فکری و فرهنگی ردیه نویسی بر تصوف در عصر صفوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی Released under (CC BY-NC 4.0) license I Open Access I

نویسنده

گروه تاریخ دانشکده حقوق وعلوم اجتماعی دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده

چکیده
تصوف و صوفی گری در تاریخ ایران بعد اسلام جایگاه خاصی دارد. نحوه‌ی برخورد مردم و حاکمان با این مقوله در تمامی تاریخ ایران یکسان نبوده است. تصوف و صوفیان وابسته به آن در دوره‌ای بنا بر شرایط اجتماعی و سیاسی با اقبال عامه و همدلی حاکمان روبرو بوده‌اند و در مقاطعی نیز هدف تعقیب و تحدد گشته، از لحاظ فکری نیز مورد نقد و رد قرار گرفته است. این مساله در دوره صفویه از جمله مسایل پرتنش بود. برخورد آرای صوفیان با متشرعان در این دوره به اوج خود رسید. مبارزه با تصوف و صوفی گری و جلوگیری از تحریف مذهب تشیع همواره از مهم ترین دغدغه ها و دل نگرانیهای علمای عصر صفوی بود. یکی از راههای این مبارزه ردیه نویسی بود. بر این اساس عالمان دین بر آن بودند که به وسیله نوشتن ردیه بر تصوف به افشاگری در باطل بودن عقاید و تعلیمات صوفیان و جلوگیری از تحریف مذهب توسط آنان بپردازند. البته برخورد با صوفیان منحصر به جهت نظری نبود، بلکه از بُعد عملی نیز اقداماتی صورت می گرفت که در آگاه سازی مردم و جامعه نسبت به انحرافات صوفی گری و طرد صوفیان نقش موثر و بسزایی داشت. همچنین به حکومت صفوی در مبارزه با انحرافات و بدعتها انگیزه می بخشید. مقاله حاضر می کوشد به بیان نوع تاثیرات این ردیه ها بر مردم و جامعه عصر صفوی بپردازد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

The intellectual and cultural trend of refuting Sufism in the Safavid era

نویسنده [English]

  • Mohammadali Parghoo
Department of History, School of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

Sufism and Sufism have a special place in the history of post-Islamic Iran. The way people and rulers deal with this category has not been the same throughout the history of Iran. Sufism and the Sufis related to it have been faced with popular favor and the sympathy of the rulers in a period based on social and political conditions, and at times it has been pursued and determined, and it has been criticized and rejected from an intellectual point of view.This issue was one of the tense issues during the Safavid period. The conflict between the views of Sufis and the jurists reached its peak in this period. Fighting against Sufism and Sufism and preventing the distortion of Shi'ism was always one of the most important concerns of the scholars of the Safavid era. One of the ways of this struggle was to write rebuttalsBased on this, the religious scholars decided to expose the invalidity of Sufis' beliefs and teachings by writing a refutation of Sufism and prevent them from distorting the religion.Of course, dealing with Sufis was not only theoretical, but also practical measures were taken which played an effective and significant role in informing people and society about the deviations of Sufiism and rejection of Sufis. It also motivated the Safavid government to fight deviations and heresies. This article tries to express the effects of these refutations on the people and society of the Safavid era.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Refutation writing
  • Sufism
  • Safavid government
  • Shiism
  • people

   

 

This is an open access article distributed under the following Creative Commons license: Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0)

  1. کتاب‌ها

    1. ابن جوزی، جمال الدین ابی الفرج عبد الرحمن، تلبیس ابلیس، دارالقلم، بیروت، 1403 ق.
    2. ابن خلدون، مقدمه، ترجمه: محمد پروین گنابادی، انتشارات علمی فرهنگی، تهران، ۱۳75.
    3. ابن فارس، احمد بن فارس،‏ معجم مقاییس اللغه‏، مصحح: هارون، عبدالسلام محمد، مکتب الاعلام الاسلامی، قم‏، 1404 ق‏.
    4. استرآبادی، محمدبن حسن رضی‌الدین ، شرح شافیه ابن الحاجب، چاپ محمد نورالحسن، محمد زفزاف، و محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت، ۱۳۹۵/ ۱۹۷۵.
    5. انصاری هروی، خواجه عبد الله، طبقات الصوفیه، توس، تهران، 1362.
    6. تاج بخش، احمد، تاریخ صفویه، نوید، شیراز، 1372.
    7. تاورنیه، سفرنامه تاورنیه، ترجمه: ابوتراب نوری، تصحیح: شیرانی، انتشارات تأیید، اصفهان، 
    8. تهامی، سید غلامرضا، فرهنگ اعلام تاریخ اسلام، شرکت سهامی انتشار، تهران،
    9. جعفریان، رسول، صفویه در عرصه دین فرهنگ و سیاست، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، تهران،
    • حر عاملی، محمد بن حسن، رسالة الاثنی عشریة فی الرد علی الصوفیة، ترجمه: عباس جلالی، انصاریان، قم، 1425ق.
    • حموی، یاقوت، معجم الادباء، مصر ۱۳۵۵ـ۱۳۵۷/۱۹۳۶ـ ۱۹۳۸، چاپ افست، بیروت، بی تا.
    • خاوری، دکتر اسد الله، ذهبیه «تصوف عملی، آثار ادبی»، انتشارات دانشگاه تهران، تهران، 1362.
    • خمینی، سید حسن، فرهنگ جامع فرق اسلامی، بر پایه دست نوشته‌های سید مهدی روحانی، اطلاعات، تهران، 1393.
    • خواند میر، غیاث‌الدین بن همام الدین، تاریخ حبیب السیر، جلد4، خیام، تهران، 1380.
    • دیلمی، ابوالحسن، سیرت شیخ کبیر ابوعبداللّه ابن خنیف شیرازی، ترجمه: رکن الدین یحیی بن جنید شیرازی، تصحیح: آن‌ماری شمیل، به کوشش: دکتر توفیق سبحانی، انتشارات بابک، تهران، 1363.
    • رازی، امین احمد، هفت اقلیم، جلد دوم، تصحیح و تعلیق: جواد فاضل، کتاب‌فروشی علمی و کتاب‌فروشی ادبیّه، تهران، بی‌تا.
    • راغب اصفهانى، حسین بن محمد، مفردات الفاظ قرآن‏، مرتضوی‏، تهران‏، 1374.
    • رزمجو، حسین، انواع ادبى و آثار آن در زبان فارسى، آستان قدس رضوى، مشهد، 1370.
    • زرین کوب، عبدالحسین، دنباله جستجو در تصوف ایران، امیر کبیر، تهران، 1362.
    • سرّاج، ابونصر، اللمع فی التصوف، چاپ رینولد آلن نیکلسون، لیدن ۱۹۱۴، چاپ افست، تهران (بی‌تا).
    • سهروردی، عمر بن محمد ، عوارف المعارف، بی‌نا، بیروت، ۱۴۰۳/ ۱۹۸۳.
    • سیورى، راجر، ایران عصر صفوى، ترجمه: کامبیز عزیزى، مرکز، تهران، 1372.
    • شاردن، سفرنامۀ شاردن، ترجمه: محمد عباسی، انتشارات امیرکبیر، تهران، 1350.
    • شاردن، سفرنامه شاردن‏، ترجمه: اقبال یغمایى‏، توس‏، تهران‏، 1372.
    • شرتونی، سعید، اقرب الموارد فی فصح العربیه و الشوارد، مکتبةآیةالله العظمی المرعشی النجفی، قم، 1403ق.
    • صفا، ذبیح الله، تاریخ ادبیات در ایران‏، انتشارات فردوس‏، تهران‏،
    • عطار نیشابوری، فریدالدین، تذکره الولیاء، تصحیح: محمد استعلامی، زوار، تهران، 1372.
    • عمروبن بحر جاحظ، کتاب البرصان والعرجان والعمیان والحولان، چاپ عبدالسّلام محمد هارون، بیروت، ۱۴۱۰/۱۹۹۰.
    • غفارى، على‏اکبر، تحف العقول عن آل الرسول (ص)، مؤسسه النشر الاسلامی التابعة لجماعة المدرسین بقم، قم، 1362.
    • فراهیدى، خلیل بن احمد، کتاب العین‏، نشر هجرت، قم‏،‏ 1409ق.
    • غنی، قاسم، تاریخ تصوف در اسلام، زوار، تهران، 1374.
    • قرشى، علی‌اکبر، قاموس قرآن‏، دارالکتب الاسلامیه‏، تهران‏، 1371.
    • قزوینى، ابوالحسن، فواید الصفویه، مصحح مریم میر احمدی، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى، تهران، 1367.
    • قشیری، عبدالکریم بن هوازن، الرساله القشیریه، چاپ معروف زریق و علی عبدالحمید بلطه جی، بیروت، ۱۴۰۸/ ۱۹۸۸.
    • کمپفر، انگلبرت، در دربار شاهنشاه ایران، ترجمه: کیکاووس جهانداری، انجمن آثار ملی، تهران، 1350.
    • مجیر شیبانى، نظام‌الدین‏، تشکیل شاهنشاهى صفویه، دانشگاه تهران، تهران، 1346.
    • منور، محمد بن، اسرار التوحید فی مقامات ابی‌سعید، تصحیح: محمدرضا شفیع کدکنی، آگاه، تهران، 1366.
    • مهنا، عبدالله على‏، لسان اللسان‏، دارالکتب العلمیة، بیروت‏، 1413ق.
    • میر احمدی، مریم، دین و مذهب در عصر صفوی، امیرکبیر، تهران، 1363.
    • نجم رازی، عبداللّه بن محمد، مرصاد العباد، چاپ محمد امین ریاحی، تهران، ۱۳۵۲.
    • نفیسی، سعید، سرچشمه تصوف در ایران، اتحاد، تهران، ۱۳۴۳.
    • همایی، جلال الدین، تصوف در اسلام «نگاهی به عرفان شیخ ابوسعید ابوالخیر»، سازمان ویرا، تهران، چاپ اول، 1362.

     

    مقاله‌ها

    1. تقوی بهبهانی، سید نعمت الله، «صعود و سقوط صوفیان در عصر صفویه»، ادبیات فارسی (دانشگاه آزاد مشهد)، شماره 13، بهار، 1386.
    2. جاودان، محمد، «عالمان شیعه و تصوف»، هفت آسمان، شماره 22، تابستان، 1383.
    3. جعفریان، رسول، «رویارویی فقیهان و صوفیان درعصر صفوی»، کیهان اندیشه، شماره33، آذر و دی، 1369.
    4. چترایی عزیز آبادی، مهرداد[و دیگران]، «فواید ادبی و تاریخی جهانگشای خاقان»، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، سال دوم، شماره هفتم، پاییز، 1389.
    5. حسنی، عطاءالله، «آموزش‌های نظری در عصر صفوی»، پژوهشنامه علوم انسانی: شماره 52، زمستان، 1385.
    6. صدری‌نیا، باقر، «تصوف از دنیاگریزی تا دنیاگرایی»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی تبریز، شماره 168، پاییز، 1377.
    7. قریشی کرین، سیدحسن، «برخورد دو تفکر در عصر صفوی»، درس‌هایی از مکتب اسلام، سال 46 ، شماره 8، آبان، 1385.
    8. گلشنی، عبدالکریم، «تشکیلات آموزشی ایران در دورة صفویه»، خرد و کوشش، دورة دوم، شماره 1و2، 1349.
    9. منصوری، فیروز، «پژوهشی درباره قزلباش»، بررسی‌های تاریخی، شماره 59، مهر و آبان، 1354.

     

    آوانگاری منابع

    کتاب ها

    1. Ibn Jauzi, J. D. A. F. (1403 H). Talbis Iblis. Beirut: Dar al-Qalam.
    2. Ibn Khaldun. (1996). Muqaddimah (M. Parvin Gonabadi, Trans.). Tehran: Elmi Farhangi.
    3. Ibn Faris, A. b. F. (1404 H). Mu‘jam Maqayis al-Lughah (A. H. Harun, Ed.). Qom: Maktab al-I‘lam al-Islami.
    4. Astrabadi, M. b. H. R. (1975). Sharh Shafiya Ibn al-Hajib (M. N. al-Hassan, M. Zafzaf, & M. M. Abdulhamid, Eds.). Beirut.
    5. Ansari Heravi, K. ‘A. (1983). Tabaqat al-Sufiya. Tehran: Toos.
    6. Tajbakhsh, A. (1993). Tarikh-e Safaviyeh. Shiraz: Navid.
    7. Tavernier, J. (1957). Safarnamah Tavernier (A. Nouri, Trans.; Shirani, Ed.). Isfahan: Ta’yid.
    8. Tahami, S. G. R. (2007). Farhang-e A‘lam-e Tarikh-e Islam. Tehran: Sherkat-e Sahami Enteshar.
    9. Jafarian, R. (2000). Safavieh dar Arseh-e Din, Farhang va Siasat. Tehran: Pazhouheshkadeh-ye Hozeh va Daneshgah.
    10. Harami, M. H. (1425 H). Risalah al-Ithna ‘Ashariyah fi al-Radd ‘ala al-Sufiyah (A. Jalali, Trans.). Qom: Ansarian.
    11. Hamawi, Y. (1936–1938). Mu‘jam al-Udaba (Offset). Beirut.
    12. Khavari, A. (1983). Zahabiyeh: Tasavvuf-e Amali, Asar-e Adabi. Tehran: University of Tehran Press.
    13. Khomeini, S. H. (2014). Farhang-e Jame‘-e Feraq-e Islami (Based on manuscripts of S. M. Rouhani). Tehran: Ettelaat.
    14. Khandmir, G. D. H. (2001). Tarikh-e Habib al-Sir (Vol. 4). Tehran: Khayyam.
    15. Deylami, A. H. (1984). Sirat-e Sheikh Kabir Abu Abdullah Ibn Khonayf Shirazi (R. H. bin Junaid Shirazi, Trans.; A. Shamil, Ed.; T. Sobhani, Coord.). Tehran: Babak.
    16. Razi, A. A. (n.d.). Haft Aqlim (Vol. 2; J. Fazel, Ed.). Tehran: Ketabforushi Elmi va Adabiyeh.
    17. Ragheb Isfahani, H. b. M. (1995). Mufradat Alfaz al-Quran (Mortezavi). Tehran.
    18. Razmjou, H. (1991). Anvae Adabi va Asar an dar Zaban-e Farsi. Mashhad: Astan Quds Razavi.
    19. Zarrinkub, A. H. (1983). Donbaleh-ye Jostoju dar Tasavvuf-e Iran. Tehran: Amir Kabir.
    20. Siraj, A. N. (1914). Al-Luma‘ fi al-Tasavvuf (R. A. Nicholson, Ed.). Leiden; Offset, Tehran.
    21. Suhrawardi, O. b. M. (1983). ‘Awarif al-Ma‘arif. Beirut.
    22. Siuri, R. (1993). Iran-e ‘Asr-e Safavi (K. Azizi, Trans.). Tehran: Markaz.
    23. Chardin, J. (1971). Safarnamah-e Chardin (M. Abbasi, Trans.). Tehran: Amir Kabir.
    24. Chardin, J. (1993). Safarnamah-e Chardin (I. Yaghmai, Trans.). Tehran: Toos.
    25. Shartuni, S. (1403 H). Aqrab al-Mawarid fi Fusha al-‘Arabiyah wa al-Shaward. Qom: Maktabah Ayatollah al-Uzma al-Mar’ashi al-Najafi.
    26. Safa, Z. (1999). Tarikh-e Adabiat dar Iran. Tehran: Ferdows.
    27. Attar Nishaburi, F. (1993). Tazkirat al-Awliya (M. Estelami, Ed.). Tehran: Zavar.
    28. Amr b. Bahr, J. (1990). Kitab al-Bursan wa al-Arjan wa al-‘Umayan wa al-Hawlan (A. H. Harun, Ed.). Beirut.
    29. Ghaffari, A. A. (1983). Tuhaf al-Uqul ‘an al-‘Al al-Rasul (SAW). Qom: Mo’asseseh al-Nashr al-Islami.
    30. Farahidi, K. b. A. (1409 H). Kitab al-‘Ayn. Qom: Nashr-e Hijrat.
    31. Ghani, Q. (1995). Tarikh-e Tasavvuf dar Islam. Tehran: Zavar.
    32. Qarshi, A. A. (1992). Qamus al-Quran. Tehran: Dar al-Kutub al-Islamiyah.
    33. Qazvini, A. H. (1988). Fawa’id al-Safavieh (M. Mir Ahmadi, Ed.). Tehran: Mo’asseseh Motale’at va Tahqiqat-e Farhangi.
    34. Qushayri, A. K. b. H. (1988). Al-Risalah al-Qushayriyyah (M. Zureiq & A. Abdulhamid, Eds.). Beirut.
    35. Kaempfer, E. (1971). Dar Darbar-e Shahanshah-e Iran (K. Jahandari, Trans.). Tehran: Anjoman-e Asar-e Melli.
    36. Majir Shibani, N. D. (1967). Tashkil-e Shahanshahi-ye Safaviyeh. Tehran: University of Tehran.
    37. Manur, M. b. (1987). Asrar al-Tawhid fi Maqamat Abi Sa‘id (M. R. Shafiei Kadkani, Ed.). Tehran: Agah.
    38. Mahna, A. A. (1993). Lisan al-Lisan. Beirut: Dar al-Kutub al-‘Ilmiya.
    39. Mir Ahmadi, M. (1984). Din va Mazhab dar ‘Asr-e Safavi. Tehran: Amir Kabir.
    40. Najm Razi, A. b. M. (1973). Marsad al-‘Ibad (M. A. Riyahi, Ed.). Tehran.
    41. Nafisi, S. (1964). Sarcheshmeh-ye Tasavvuf dar Iran. Tehran: Ettehad.
    42. Homayee, J. D. (1983). Tasavvuf dar Islam: Negahi be ‘Erfan-e Sheikh Abu Sa‘id Abu’l-Kheir. Tehran: Sazman-e Viray.

    مقاله‌ها

    1. Taghavi Behbahani, S. N. (2007). Soud va Sokut-e Sufiyan dar ‘Asr-e Safaviyeh. Adabiat-e Farsi (Islamic Azad University, Mashhad), (13).
    2. Javedan, M. (2004). ‘Ulema-ye Shia va Tasavvuf. Haft Aseman, (22).
    3. Jafarian, R. (1990). Ruyaruyi-ye Faqihan va Sufiyan dar ‘Asr-e Safavi. Keyhan Andisheh, (33).
    4. Chatrayi, M. A., et al. (2010). Fawa’id-e Adabi va Tarikhi-ye Jahangushay-e Khaghan. Pazhuheshnameh-ye Adabiat-e Ta‘limi, 2(7).
    5. Hasani, A. (2007). Amoozesh-haye Nazari dar ‘Asr-e Safavi. Pazhuheshnameh-ye Olum-e Ensani, (52).
    6. Sadri-Nia, B. (1998). Tasavvuf az Donyagiri ta Donyagary. Daneshkadeh-ye Adabiyat va Olum-e Ensani, Tabriz, (168).
    7. Qarishi-Karin, S. H. (2007). Barkhord-e Do Tafakor dar ‘Asr-e Safavi. Darsi-ha az Maktab-e Islam, 46(8).
    8. Golshani, A. K. (1970). Tashkilat-e Amozeshi-ye Iran dar Doreh-ye Safavi. Kherad va Koushesh, 2(1–2).
    9. Mansouri, F. (1975). Pazhouhishi darbareh-ye Qezelbash. Barrasi-haye Tarikhi, (59).